તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પર એવી અફવાઓ ફેલાઈ રહી છે કે ₹500 ની નોટો બંધ થવાની છે અથવા ATM માંથી નાની નોટો મળતી બંધ થઈ ગઈ છે. પરંતુ સત્ય તેનાથી સાવ ઉલટું છે. વર્ષ 2026 માં RBI એ ATM માંથી નાની નોટોની ઉપલબ્ધતા વધારવા માટે નવા કડક નિયમો લાગુ કર્યા છે.
RBI નો નવો નિયમ (માર્ચ 31, 2026 થી અમલી)
RBI ના લેટેસ્ટ સર્ક્યુલર મુજબ, 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં દેશના 90% ATM માં ઓછામાં ઓછી એક ‘કાસેટ’ (નોટો રાખવાનું ખાનું) ₹100 અથવા ₹200 ની નોટો માટે અનામત રાખવી ફરજિયાત છે. આનો અર્થ એ છે કે હવે ગ્રાહકોને છુટા પૈસા માટે ઓછી હેરાનગતિ થશે.
ATM માં નાની નોટોનું ગણિત: એક નજરે (Tabular View)
| નોટની કિંમત | ATM માં ઉપલબ્ધતાની સ્થિતિ (2026) | મુખ્ય કારણ / ફેરફાર |
| ₹10, ₹20, ₹50 | પાઈલટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ | અત્યાર સુધી માત્ર બેંક કાઉન્ટર પર મળતી હતી, હવે ‘સ્મોલ વેલ્યુ ડિસ્પેન્સર’ દ્વારા ટેસ્ટિંગ શરૂ. |
| ₹100, ₹200 | 90% ATM માં ફરજિયાત | RBI ના નવા નિયમ મુજબ મોટાભાગના ATM માં આ નોટો રાખવી અનિવાર્ય છે. |
| ₹500 | સૌથી વધુ ઉપલબ્ધ | તે સંપૂર્ણપણે માન્ય ચલણ છે. તેને બંધ કરવાની અફવાઓ PIB દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવી છે. |
| Digital Rupee (e₹) | નવી સુવિધા | ઘણા ATM હવે QR કોડ સ્કેન કરીને ડિજિટલ કરન્સી ઉપાડવાની સુવિધા આપે છે. |
નાની નોટો (₹10, ₹20, ₹50) કેમ ઓછી મળે છે?
- મશીનની મર્યાદા: એક સામાન્ય ATM માં માત્ર 3 થી 4 કાસેટ હોય છે. બેંકો વધુ કેશ સમાવવા માટે ₹500 ની નોટોને પ્રાધાન્ય આપે છે.
- રિફિલિંગ ખર્ચ: નાની નોટો જલ્દી ખાલી થઈ જાય છે, જેના કારણે બેંકોએ વારંવાર કેશ વેન મોકલવી પડે છે, જે ખર્ચાળ છે.
- નવો પાઈલટ પ્રોજેક્ટ (2026): નાણા મંત્રાલયે માર્ચ 2026 માં રાજ્યસભામાં જણાવ્યું છે કે ₹10, ₹20 અને ₹50 ની નોટો આપવા માટે ખાસ ‘સ્મોલ વેલ્યુ ડિસ્પેન્સર’ (નાના ATM) નો પાઈલટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે.
શું ₹500 ની નોટ બંધ થઈ રહી છે? (Fact Check)
સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલી ‘₹500 ની નોટ બંધ થવાની’ વાતો સંપૂર્ણપણે ખોટી (Fake) છે. PIB (પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો) એ સ્પષ્ટતા કરી છે કે સરકારનો આવો કોઈ પ્લાન નથી. ₹500 ની નોટ લીગલ ટેન્ડર તરીકે ચાલુ રહેશે.
જો ATM માં છુટા પૈસા ન મળે તો શું કરવું?
- બેંક કેશ કાઉન્ટર: તમે કોઈપણ બેંકની શાખામાં જઈને ‘ક્લીન નોટ પોલિસી’ હેઠળ નાની નોટો મેળવી શકો છો.
- Micro ATM: ગામડાઓમાં બિઝનેસ કોરેસ્પોન્ડન્ટ્સ પાસે રહેલા માઇક્રો ATM માં ઘણીવાર નાની નોટો ઉપલબ્ધ હોય છે.
- UPI/Digital Rupee: નાના વ્યવહારો માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ એ સૌથી સરળ વિકલ્પ છે.
નિષ્કર્ષ: ATM માંથી નાની નોટો ગાયબ નથી થઈ રહી, પણ સરકાર તેને વધુ સુવ્યવસ્થિત કરી રહી છે. 2026 માં RBI ના નવા નિયમોને કારણે ₹100 અને ₹200 ની નોટો મળવી હવે વધુ સરળ બનશે. નાની નોટો (10, 20, 50) માટે નજીકના ભવિષ્યમાં ખાસ મશીનો જોવા મળી શકે છે.
Disclaimer: આ માહિતી રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) અને ભારત સરકારની માર્ચ 2026 સુધીની સત્તાવાર જાહેરાતો પર આધારિત છે. સ્થાનિક સ્તરે ATM માં કેશની ઉપલબ્ધતા બેંકના લોજિસ્ટિક્સ પર આધારિત હોઈ શકે છે.
